PSYCHOLOGY - EDUCATION

مفهوم شناسی: بشر امروز با چالشهای زیادی از قبیل ارتقای سبک زندگی سالم تر، پی ریزی ارتباطهای بین فردی قوی تر ، کاهش پیش داوری و... روبه روست. چگونگی برخورد با تین ایجرها(13 تا 19 ساله ها) نیزقسمتی ازنگرانیهای نسل بزرگسال جامعه مثل اولیا ومربیان می باشد؛ در این میان روانشناسی یکی از از مهم ترین  رشته هایی است که می تواند به کیفیت زندگی در قرن 21 کمک کند کما اینکه برخی ادعا می کنند روان شناسی نزدیک ترین علم به انسان است. پس می توان گفت: هدف روان شناسی یافتن پاسخ پرسشهایی است که ذهن انسان را به خود مشغول کرده است. روان شناسی برای دستیابی به این هدف روش علمی را به کار می گیرد. اگر ازخود بپرسیم روان شناسی چیست؟، طبق تعریف: « روان شناسی علمی است تجربی که می کوشد با طرح مفاهیمی ساده و مستقیم که امکان بررسی آن با روش تجربی وجود داشته باشد به این خواسته ی بشری که انسان چگونه رفتار می کند ؟ یا انسان چیست ؟ پاسخ دهد»[1] . اگربخواهید بدانید موضوع روان شناسی چیست؟، با توجه به این مطالب می توان گفت: موضوع مورد بررسی روان شناسی عبارت است از رفتارو فرایند های روانی انسانها .

   از میان رشته های متعدد روان شناسی(حدود پنجاه رشته)، روان شناسی رشد(developmental psychology) ، سیر تکاملی انسان را از هنگام انعقاد نطفه تا پایان زندگی ، به ویژه در دوره ی کودکی و نوجوانی مورد مطالعه قرار می دهد، پس می توان گفت: «روان شناسی رشد علمی است که فرایند تحولات نسبتا نظامدار زیستی ، شناختی، عاطفی و اجتماعی فرد را در طول زندگی – از لحظه ی انعقا د نطفه تا هنگام مرگ -  مطالعه می کند»(لطف آبادی ص 7 – 81). در این رشته تلاش می شود قوانین حاکم بر رشد و تکامل کشف شود و یافته های علمی در اختیار مربیان و والدین قرارگیرد( احمد وند ص 9- 79). «رشد» نیز به تغییرات پی در پی و منظمی گفته می شود که از زمان انعقاد نطفه(zygote) تا هنگام مرگ اتفاق می افتد این تغییرات در ابعاد گوناگون جسمانی ، عاطفی ، شناختی و اجتماعی به وجود می آید و دارای الگو و نظم خاصی است و آثار بلند مدتی در زندگی فرد دارد( فراهانی و همکاران 32-87). روان شناسی رشد را می توان هم به صورت دوره های سنی و هم به شیوه ی موضوعی ارائه داد. شیوه ی انتخابی در این جزوه موضوعی است. 

اهداف مطالعه ی رشد : درمطالعات مربوط به رشد انسانها ، سه هدف اساسی دنبال می شود که عبارتند:

1-  توصیف رشد: یعنی تعیین چگونگی رشد انسانها در طول زمان . برای این منظور، رفتار افراد در سنین مختلف مورد مشاهده و مطالعه قرار می گیرد. این بررسیها نشان می دهد که برای رشد انسان، برنامه های مشترک و عمومی وجود دارد ولی در عین حال نمی توان هیچ دو فردی را عینا مانند هم دانست.

2-  تبیین رشد: در این مورد مشخص می شود که چرا افراد از یک سو شبیه یکدیگرند و از سوی دیگر دارای الگوهای اختصاصی و فردی هستند و بین آنها تفاوت وجود دارد.

3-  بهینه سازی رشد: این هدف ، یک جنبه ی کاربردی است که از طریق آن به کودکان و نوجوانان دارای نارسایی رشدی کمک می شود تا رشد خود را به حد اکثر برسانند.(فراهانی و همکاران ص32-33 - 81) .

 اهمیت وفواید مطالعه ی رشد : مطالعه ی رشد انسانها در مراحل مختلف تحول این فوایدرامی تواند به همراه داشته باشد: کشف مقیاسهای مناسب برای هر یک از مراحل و مظاهر رشد – مقا یسه ی رشد بدنی ، عقلی و اجتماعی افراد با مقیاسهای موجود مربوط به هر مرحله - تشخیص رشد معمولی ، متوسط کند ویا سریع افراد- شناخت و تشخیص افراد هنجارnormal)) از نا بهنجار  abnormal)) و مورد معالجه قرار دادن آنها - فهم بیشتر نسبت به تفکر ، تخیل ، حافظه، رفتارها و ... مربوط به هر سن - مقایسه ی افراد محیطهای مختلف با یکدیگر و دریافت نقش محیط و فرهنگ موجود در چگونگی بروز رشد و تکامل آن- دست یافتن به این مهم که در هر سنی ، از افراد چه انتظاراتی باید داشت - مشخص شدن این که شکل و وضع رشد وتکامل برای همه ی افراد مشابهتهایی دارد در نتیجه می توان در باره ی هرفردی برحسب میزان آن سن قضاوت کرد - کمک به مربی برای رهنمون کردن متربی در جهت رشد و تکامل طبیعی - کمک به مربیان که بدانند هر سنی با چه نمونه های رفتاری ، نظرات ، امیال ، گرایش و نیازهایی مشخص می شود - دریافت میزان پیشرفت و تکامل بدنی ، عقلی و رفتار های اجتماعی افراد[2].

  اهمیت مطالعه ی رشد انسانها رابه این طریق نیز می توان فهرست کرد: آگاه شدن ازقوانین و معیارهای سنجیده و مشخص در هر یک از دوره های سنی کودک - پی بردن به ویژگیهای هر یک از مراحل رشد - به کار بردن و انطباق موازین و مقیاسهای رشدی برای مطالعه ی حالتهای ذهنی و عقلی افراد - باز شناختن افراد بهنجار از نا هنجار- مقایسه ی کودکان محیطها و شهرهای گوناگون با یکدیگر و ارزیابی آنان به منظور انتخاب روش بهتر - وقوف از چگونگی تفاوتهای رشدی کودکان - اطلاع از حالات و نحوه ی رفتار خاص کودکان در دوره های مختلف سنی( شرفی ص 20-71). همچنین اطلاع از رشد ، از نظر تعلیم و تربیت نکته های مهمی را روشن می سازد از جمله:

1-    می توان میزان رشد افراد رادر سالهای گوناگون مشخص کرد واز روی آن اندازه و پیشرفت رشد آنان را تعیین کرد .

2-    مربیان و والدین با توجه به رشد افراد ،می توانند انتظارات و توقعات خود را از آنان محدود و متناسب  سازند[3].  

3-    آشنایی با مراحل و ویژگیهای رشد، مربیان را در تهیه ی برنامه های تعلیم وتربیت کمک وراهنمایی می کند.

 عوامل موثر بر رشد: کیفیت وکمیت رشد و تکامل فرد انسان به عوامل و شرایطی بستگی دارد. این عوامل را می توان به طور کلی به دو دسته تقسیم کرد، عوامل درونی یا داخلی که از خود انسان سرچشمه می گیرد وعوامل بیرونی که  خارج از وجود انسان قرار دارد و او را تحت تاثیر قرار می دهد. مهم ترین عوامل درونی عبارتند از وراثت و غدد مترشحه ی داخلی، عوامل بیرونی نیز شامل محیط قبل ازتولد، محیط بعدازتولد و عوامل اجتماعی است که درادامه باتاکید برجنبه های روان شناختی، به توضیح مختصری ازآنها اکتفا می شود.

 {این بخش ازنوشتار،پیچیدگی خاصی دارد که  نیازمند دقت بیشتری است}

1- عوامل درونی :

1-1) وراثت (heredity ):  در حقیقت انتقال یک عده خصایص زیستی از والدین به فرزندان است که ظاهر شدن آنها به یاد گیری و تمرین بستگی ندارد.

1-2)محیط داخلی: شامل انقباضهای عضلانی ، تغییرات و اعمال داخلی و میانی یاخته ها و اعمال بدنی از قبیل گردش خون، گوارش ودفع است.

1- 3)هورمونها وغدد درون ریزendocrine glands)): هورمونها که ترشحات غده های درون ریزهستند در رشد و نمو پیش از تولد و پس از آن مو ثرند. چگونگی رشد و نمو در بدن به چگونگی هورمونها بستگی دارد . اختلال در ترشح هورمونها موجب می شود که رشد از مجرای طبیعی خود منحرف شود . همچنین هورمونها فعالیت حیاتی عمومی و فعالیت عقلی یا ذهنی انسان را منظم و هماهنگ نگاه می دارند. این عوامل عبارتند از:[4]

1- 3-1)غده ی اپی فیزepiphysis gland) ): وظیفه ی هورمون این غده به طور خلاصه عبارت است ازمنع فعالیت غدد جنسی پیش از فرا رسیدن بلوغ. اختلال در هورمون این غده موجب می شود رشد کودک خرد سال سریع شود و در فرد علائم بلوغ زودرس بروز کند.

1- 3-2)غده ی هیپوفیزhypophysis gland)  ): اختلال در ترشح هورمون رشد که یکی از هورمونهای این غده است موجب نا هنجاریهایی چون غول پیکری و خرد پیکری می گردد. افراد خرد پیکر هیپوفیزی نمونه ی مناسب و کوچکی از انسان سالم بالغ می باشد. دلالت ضمنی این مطالب برای مربیان این است که بدانند افرادی که دارای این مشکلات هستند  ویژگیهایی چون گوشه گیری ، کم علاقه گی و کم توجهی به آینده را از خود بروز می دهند که بر ماست تا آنها را در یابیم. به طور کلی ترشح بیش از حد هورمونهای هیپوفیز ، تند خویی و هیجان پذیری راسبب می شود، حال آنکه کمبود این هورمون ، باعث تنبلی مزمن، خستگی و فراموشکاری می شود.  

1- 3- 3)غده ی تیروئیدthyroie gland)): هورمونهای تیروئید دارای آثاری به شرح زیر می باشند: تولید حرارت، اثر بر رشد و تکامل ، اثر برسلسله اعصاب، اثر بر دستگاه گردش خون ، اثر بر کلیه و متابولیسم آب و املاح ، و اثر بر سوخت وسازمواد قندی. هر نوع نقص در میزان هورمونهای این غده در رشد وتکامل موثر است . نا هنجاریهایی  چون کرتینو و کرتینوئید به دلیل نقص در ترشح هورمونهای این غده است که این افراد نیز دارای ویژگیهایی چون صدای گرفته و خشن ، ضریب هوشی پایین و قیافه های بهت زده می باشند. لذا بر مربیان است که این گونه افراد را نیز درک کنند.  

1- 3- 4)غده ی پارا تیروئید( parathyroid gland): ترشحات این غده احتیاج بدن را به کلسیم و فسفر تامین می کنند که پایین وبالا رفتن سطح آنها موجب بروز نشانه هایی در فرد می شود مثلا: سر درد شدید- لاغری - سستی عمومی – درد در اطراف بدن – کسالت – تنبلی ذهنی و کند ذهنی نمونه هایی از آنها است ؛ گاهی نیز موجب هیجا نهای شدید و تند می گردد که به صورتهای گوناگونی از قبیل میل به کشتن ، پاره کردن لباسها و فریاد شدید پی در پی خود را بروز می دهد.

1- 3- 5)غده ی تیموسthymus gland)): حجم و وزن این غده با افزایش سن کاهش می یابد. اختلال در ترشحات آن موجب ضعف عقلی می شود. یکی از اثرات هورمون این غده جلوگیری از رشد زود رس اندامهای تناسلی است.

1-  3- 6)غدد فوق کلیوی adrenal glands)): هورمونهای این غده ها برای رشد ضروری هستند و اختلال در مقدار آنها موجب نقصان رشد می شود. مثلا آدرنال موجب تقویت سیستم عصبی خود مختار سمپاتیک می شود و به فرد برای مقابله با خطر و اوضاع و احوال ناگهانی کمک می کند. نور آدرنالین نیز احتمالا در بروز پاسخهای تند و همراه با عصبانیت دخالت دارد.

1-2- 7)غده ی لوزالمعده( pancreas gland): هورمون درون ریز این غده انسولین نام دارد که اختلال درترشح آن مشکلاتی را به بار می آورد. بعضی از آثار رفتاری عملکرد نادرست لوزلمعده ، تغییر خلق و خو ، عصبانیت و نقصان فعالیت ذهنی است.

1- 3- 8)غدد تناسلی یا جنسی sex glands)): این غده ها شامل تخمدانها ovaries) ) در دختران و بیضه ها (testes)درپسران است. غدد جنسی مردانه آندروژنها را تولید می کنند که مهم ترین آنها تستوسترون است. این هورمون موجب بروز صفات ثانویه ی مردانگی می شود و میل جنسی را بیدار می کند.استروژنها نیز از غدد جنسی زنانه ترشح می شوند که موجب میل جنسی زنانگی می گردند کمبود آنها نمیز موجب عقب افتادگی تظاهرات جنسی در زنان می گردد.

2- عوامل برونیenvironment factors)): محیط به مجموعه  عوامل یا شرایطی گفته می شود که به طور کلی تغییری را در موجود زنده ایجاد کند. محیط نیز معمولا به محیط قبل از تولد و محیط بعد از تولد تقسیم می شود. محیط بعد از تولد در برگیرتده ی محیط خانوادگی ، محیط اجتماعی و محیط تاریخی فرد است.

2-1)محیط قبل از تولد: محیط جنینی است ، در این هنگام بسیاری از مواد شیمیایی ، غذایی ، داروها ، میکروبها و اختلالات و وضع عاطفی و هیجانی مادر از طریق رابطه ی شیمیایی بین مادرو جنین، جنبه های مختلف رشد را در رحم و بدو تولد تحت تا ثیر قرار می دهد. برخی دیگر از عوامل موثر در رشد( قبل از تولد) به طور فهرست وارعبارتند از: سن مادر[5] ، تغذیه ی مادر،تاثیر داروهای شیمیایی ، تاثیر دخانیات و موا دمخدر، بیماریهای مادر در دوران بارداری ،عامل rh[6] ، حالات هیجانی و عاطفی مادروفاصله ها ی زمانی زایمان.   

2-2)محیط بعد از تولد:شامل این موارد است:

2-2-1)محیط طبیعی یامادی: محیط طیعی یا مادی را به طور کلی می توان محیط زیست نامید و مربوط به شرایط جغرافیایی است. مانند آب و هوا ، گرما وسرما ، مسکن ، پوشاک وتغذیه[7].  

2-2-2) گروههای راهنمایی : گروهایی هستند که بر شخصیت و دیدگاههای افراد تا ثیر می گذارند و معمولا عبارتند از خانواده ، همسالان ، معلمان و رهبران سیاسی واجتماعی. دررابطه با محیط خانوادگی به طور خلاصه می توان گفت: کودک از لحظه ی تولد دراحاطه ی یک رشته عوامل نامرئی چون افکار، احساسات، نظریات، آرزوها امیدها و انتظارات اعضای خانواده قرار می گیرد و پایه ی اولیه ی روان بنه های عاطفی وی در این محیط بنا می شود. مقام وموقعیت کودک در خانواده در رشد او تا ثیر زیادی دارد. مسن ترین فرزند- کوچک ترین فرزند – فرزندان متوسط – تک پسرمیان دخترها – تک دختردر میان پسرها - زیباترین فرزند- زشت ترین فرزند – باهوشترین فرزند – کم هوشترین فرزند ودختر یا پسر بودن فرزند در نحوه ی بر خورد و ارتباط والدین با یکدیگر و با کودک ، و دیگران با او کاملا موثر است ودر رشد فرد تاثیر می گذارد. موقعیت وتاثیروالدین – محبت والدین – طرد والدین – محبت افراطی والین و در گیری و اصطکاک بین والدین روی رشد فرزندان تاثیر می گذارد. به طور کلی تاثیر خانواده بخصوص در سنین اولیه ی کودکی نقش بیشتری دارد. گروه همسالان نیز به ویژه دردوره ی نوجوانی بیش از هر مرحله ی دیگر بر شکل گیری شخصیت نوجوانان اثر می گذارد.

2-2-3) عوامل اجتماعی social factors)) : عواملی هستند که در محیط اجتماعی فرد وجود دارند ازآن میان ، مدرسه، وسایل ارتباط جمعی ، آداب ورسوم و معیارهای اخلاقی را می توان نام برد. محیط اجتماعی را می توان به دو طبقه تقسیم کرد:

2-2-3-1) محیط کلی: محیط کلی یا محیط عمومی شامل تمام اوضاع واحوال و مختصات عمومی محیط یک جامعه است که بر روی تمام افراد آن جامعه آثارمشترکی دارد.

2-2-3-2) محیط شخصی : محیط شخصی فقط شامل اطرافیان فرد می شودکه شامل این موارد می باشد. 

2-2-3-2-1)محیط حتمی: طفل در آن چشم می گشاید و رشد خود را درآن آغاز می کند که شامل محیط جغرافیایی، تاریخی ، شهر ، روستا ، کوچه ومنزل می شود.

2-2-3-2-2)محیطاتفاقی: شامل آموزشگاه،سربازی،کارآموزی و... می شود.

2-2-3-2-3)محیط انتخابی : جوانان وبزرگسالان محیط زندگی خود را بر می گزینند و یا لااقل آن را می پذیرند که تحت عناوینی چون : انتخاب همسر و موضوع طلاق – وسایل سرگرمی و برنامه های اوقات فراقت  - معاشران – وسایل ارتباط جمعی و...قابل برسسی هستند.

2-2-3-2-4)محیط تحمیلی: محیطی است که آزادی فرد در آن محدود شده است مثل زندان وکانون اصلاح تربیت.

 ویژگیهای کلی رشد : اکنون که تعریف مختصری از روان شناسی رشد و رشد به عمل آمد، اهداف مطالعه ی رشدوعوامل موثربرآن نیز بیان شد، جا داردبه چند نکته ی اساسی درباره ی ویژگیهای رشد اشاره شود. ویژگیای عمده ی رشدعبارتند از:

1)رشد فرایندی است مداوم و تراکمی: رشد آدمی تا سالهای بلوغ آثار مهم و اساسی در تد اوم زندگی بعدی دارد به بیان دیگر رشد در طول زندگی یک جریان مداوم و تحول یابنده است. تغییر و تحولات رشد دردوره های گوناگون، و تقسیم بندی سنی این دوره ها  برحسب آنکه از چه دیدگاهی وبراساس کدام زمینه های روان شناختی، تربیتی واجتماعی صورت گیرد، می تواند شکلهای مختلفی داشته باشد.  آخرین آثار روان شناسی رشدمانند شافر (1996)[8]، با توجه به جوانب مختلف رشد ( زیستی - شناختی -  روانی ورفتاری) این تقسیم بندی را به عمل آورد است که آن رادرجدول شماره ی یک مشاهده می کنید:

جدول شماره ی یک: دوره های سنی انسانها رانشان می دهد که آکثر روان شناسان روی ان توافق نظر دارند.

دورها ی سنی که در این تقسیم بندی ارائه شده است، سنین متوسط وتقریبی است وهر یک را می توان به دوره های کوتاهتر نیز تقسیم کرد. مثلا می توان دوره ی نوجوانی را به دوره ی کوتاهتراوایل نوجوانی ، اواسط نوجوانی و اواخر بلوغ تقسیم کرد.

2- رشد یک فرایند کلی است: انسان موجودی جسمی ، شناختی ، عاطفی و اجتماعی است. این جنبه ها  جدا از یکدیگر نیستند ویک حالت کلی و ترکیبی دارند.

3- رشد انسان انعطاف پذیری و قابلیت تغییر دارد:( رشد شکل پذیر است ): انعطاف پذیری، ظرفیت تغییر فرد در پاسخ به تجارب مثبت ومنفی زندگی است. وقایع زندگی گذشته در وضعیت حال و آینده موثر است. این ویژگی، به انسان کمک می کند تا نارساییها و نقا یص رشدی خود را بهبود بخشد.

4- رشد در شرایط اجتماعی – فرهنگی فرد شکل می گیرد: هر فرهنگ ، الگوی خاصی از باورها ، ارزشها، عادات و مهارتها را به شکلهای جدید منتقل می کندو محتوای این اجتماعی کردن فرهنگی آثار شدیدی بر ویژگیهایی که افراد از خود بروز می دهند به جای می گذارد. همچنین رشد افراد متاثر از تغییرات اجتماعی و واقعه های تاریخی مانند جنگها و توسعه ی تکنولوژی و نهضتهای اجتماعی ودینی می باشد. هر نسلی به سبک خاص خود رشد می یابد وبه نوبه ی خود تغییراتی رادر چگونگی رشد نسلهای بعدی به وجود می آورد. بنابر این ما نباید با این پیش فرض نادرست به مسا له ی رشد نگاه کنیم که گویا تربیت و نحو ی رشد کودکان ونوجوانان در این یا آن کشور جهان به همان صورت است که مثلا در کشورما یا در جامعه ی معین دیگر رخ می دهد.

   در مورد موضوعات اساسی رشد انسان، نظریاتی به صورت دو حد افراطی مطرح می باشد مثلا اینکه رشد پیوسته است یا ناپیوسته،وراثت مهم تر است یا محیط و مواردی این چنینی؛ اما پژوهشگران جدید بر این عقید اند که رشد مادام العمر است. درارتباط با ویژگیهای رشد،چشم انداز عمر دیدگاهی متعادل دارد. دیدگاه عمر در مقایسه با سایر رویکردها تصویر پیچیده تری از تغییر و عوامل زیر بنای آن ارائه می دهد.چهار فرض ، این دیدگاه گسترده را تشکیل می دهد که به نقل از( برک – ترجمه ی سیدمحمدی ص15-20-83)،عبارتنداز:

1- رشد به صورت مادام العمر است.

2- رشد به صورت چند بعدی و چندجهتی است.

3- رشد به صورت کاملا شکل پذیر است.

4- رشد به صورت چند موقعیتی است.

   نظریه  پردازان عمر، رشد را به صورت شاخه ها ی درختی در نظر می گیرند که در جهتهای گوناگون امتداد می یابند. هر شاخه ای در این دیدگاه  درخت مانند ، بیانگر مهارتی است که می تواند در زمینه های عمده ی رشد پرورش یابد. بر خورد این  شاخه ها به هم نشان می دهد که زمینه های جسمانی ، شناختی ، هیجانی و اجتماعی به یکدیگر مربوط هستند.